Bańska Szczawnica

Krótka historia Bańskiej Szczawnicy

Bańska Szczawnica (Schemnitz, Selmecbánya) to wyjątkowe i słynne miasto. Jego sława wzięła się od złoży srebra - według legendy odkrytych na wzgórzu Glanzberg przez biednego hodowcę kóz.
Bańska Szczawnica należy do najstarszych miast w Europie Środkowej. Przywileje miejskie otrzymała nie później niż w 1238 r. Miejska pieczęć z r.  jest najstarszą miejską pieczęcią, na której pojawiły się narzędzia górnicze. Rok 1627 r. to przełomowy moment w światowym rozwoju technologicznym - wtedy to właśnie po raz pierwszy w Bańskiej Szczawnicy w Hornej Bieberovej użyto z powodzeniem prochu w górnictwie.
Największy dobrobyt miasto osiągnęło w II poł. XVIII w., gdy dzięki osiągnięciom technologicznym i naukowym, wzrosła opłacalność wydobycia złota i srebra. Przyczynili się do tego wspaniali naukowcy S. Mikovíni, M. K. Hell i jego syn J. K. Hell.
Na podstawie dekretu Marii Teresy z 1762 r. powołano w B. Szczawnicy Akademię Górniczą, która była pierwszą wyższą uczelnią techniczną na świecie.
10 grudnia 1993 r. B. Szczawnica została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. 

Najstarsze miasto górnicze Słowacji jest położone w południowo-środkowej Słowacji. Części miasta rozchodzą się w górę, od malowniczej doliny do tarasowych wzgórz Glanzberg, Paradajs, Sobov, Kalvaria, które tworzą wulkaniczne Góry Szczawnickie. Sztuczne jeziora tworzone już w 1600 r. leżą pośród wzgórz otaczających miasto. Jeziora Klinger, Stiavnica, Hodrusa, Belian i inne zostały utworzone dla potrzeb górnictwa. Góry Szczawnickie zostały uznane za Obszar Chronionej Natury. Jest to jedno z większych pasm Karpat Zachodnich, Występują tu różne rodzaje skał wulkanicznych. Żyje tu wiele gatunków owadów (m.in.120 gatunków motyli). W regionie żyje także ponad 40 gatunków ssaków. W opuszczonych jaskiniach żyje kilka gatunków nietoperzy.

Główną atrakcją tych raczej niegościnnych terenów górskich była obecność cennych metali, głównie srebra i złota. Region był określany terminem terra banensium (ziemia górników) już w 1156 r. B. Szczawnica uzyskała przywileje miejskie w 1255 r. (choć możliwe, że już w 1237 r.), w czasach, gdy nadawano pierwsze prawa miejskie w królestwie Węgierskim. Dokument z prawami miejskimi B. Szczawnicy był używany jako wzór dla innych miast (np. dla Bańskiej Bystrzycy w 1255 r.) .
 
W tych czasach jedynym ufortyfikowanym obszarem na wielkim terenie pełnym rud był zamek położony na szczycie Glazenberga. Zamek był siedzibą władzy królewskiej - Izby Górniczej, która kontrolowała dochody kopalń.
 
Dobre wyniki gospodarcze kopalni złota i srebra i uzyskanie przez miasto statusu Wolnego Miasta Królewskiego wpłynęły na rozbudowę miasta. Starsze budynki sakralne zostały przebudowane w stylu gotyckim. Miasto rozwijało się wzdłuż głównej drogi. W latach 1442-43 miasto (kościoły, mieszczańskie domy, zamki i budynki górnicze) ucierpiały na skutek walk o tron węgierski a także trzęsienia ziemi. Zniszczenia spowodowały odnowienie domów mieszczańskich i budynków sakralnych, wybudowano także nowe, m.in. ratusz, fortyfikacje miejskie, nowy kościół parafialny.
W latach 1488- 91 Mieszczanie wybudowali jednonawowy kościół św. Katarzyny w centrum miasta. w połowie XVI w. opracowano projekt budowy domów naokoło rynku. Sam kościół został przebudowywany w stylu późnego gotyku w latach 1497- 1515. 
Mimo dużych pokładów metali szlachetnych w regionie B. Szczawnicy, pod koniec XV i na pocz. XVI w. wydobycie zaczęło się zmniejszać. Powodem był wciąż nierozwiązany problem pompowania wody oraz spadająca wartość złota i innych kruszców na rynkach europejskich.

W XVI w. ważniejsze niż plany odbudowy rynku czy rozbudowy miasta, stała się konieczność rozbudowy murów obronnych przed armią turecką. Dawny kościół parafialny przebudowano na twierdzę obronną. W zachodniej części miasta wybudowano Nowy Zamek (jako wieże obserwacyjną). Przy głównych drogach wybudowano bramy Antol, Belian, Kammerhof, Piarg i Roxer. Zrekonstruowano także i powiększono stare domy mieszczańskie zostały, powstały wielkie pałace renesansowe, wybudowano biura Izby Górniczej i siedzibę Podkomorzego.
W tym czasie kontakty miasta z innymi ośrodkami górniczymi były zorientowane na wyszukiwanie i sprowadzenie tu specjalistów od pompowania wody i użycia wody przy produkcji rudy. Dzięki zgromadzeniu wyjątkowych wynalazców, jak M. K. Hell, S. Mikovini, J. K. Hell i inni, powstało wiele wynalazków (np. system zbiorników wodnych i kanałów, maszyna do pompowania wody) i zdołano unowocześnić produkcję i polepszyć standard wydobycia. Zwiększyła się rola miasta jako promotora rozwoju technologicznego. B. Szczawnica zyskała znaczenie jako najważniejsze miejsce wydobycia cennych metali w monarchii habsburskiej. Potwierdza to otwarcie pierwszej szkoły górniczej w B. Szczwnicy (1735 r.),  podwyższonej do rangi Górniczej Akademii (1762 r.) co sprawiło, że było to najbardziej znane miejsce nauki i technologii górniczej. 

Ten nowy okres ekonomicznej prosperity wpłynął na wygląd miasta: starsze budynki zyskały zdobienia barokowe, fasady zostały ujednolicone.
Podczas XVIII w. B. Szczawnica była trzecim co do wielkości miastem Węgier. Miasto mogło poszczycić się systemem dostarczania wody, wybrukowanymi drogami, pojawiły się nowe barokowe i klasycystyczne budynki. Na wschodzie miasta, na nieczynnym wulkanie Scharfenberg powstał kompleks Kalwarii (Stacje Krzyża). Centrum miasta wzbogaciło się o kościół luterański. Imponująca barokowa kolumna autorstwa włoskiego rzeźbiarza Stanetti przedstawia Trójcę św. Stąd także nazwa rynku (Námestie Sv. Trojice).  
Wydobycie rudy zmniejszyło się pod koniec XIX w. i miasto zaczęło stawiać na edukację. We wschodniej części miasta wybudowano w latach 1892-1912 Akademię Górnictwa i Leśnictwa otoczoną Ogrodem Botanicznym.
Jak na ironię, właśnie dzięki stagnacji ekonomicznej miasta, nietknięty został jego kształt architektoniczny. W 1950 Bańska Szczawnica została uznana za pierwszą na Słowacji Strefę Ochrony Urbanistycznej. Miasto jest także na liście zabytków UNESCO.

Muzeum św. Antona
5 km od miasta. Pałac - dawna wiejska posiadłość bułgarskiego cara, wystawa sztuki i związana z myślistwem, stylowe meble.
Svaty Anton, tel.: 6913 932

Ogród Botaniczny
Utworzony przez profesorów dawnej Akademii Leśnej na pocz. XIX w. Widać z niego budynki słynnej Akademii Górniczej. Są tu wielkie drzewa sekwoi. 

Zabytki

Zabytki Bańskiej Szczawnicy

• Plac św. Trójcy (Nám. sv. Trojice)

Wybudowany w początkach XVI w., stanowi architektoniczne serce B. Szczawnicy. Jego głównymi elementami jest Ratusz i kościół św. Katarzyny. Otoczony wspaniałymi kamienicami, które należały do mieszczan i przedsiębiorców związanych z górnictwem. Trudno przeoczyć kolumnę Św. Trójcy stojącą pośrodku placu. Została postawiona w podziękowaniu za zakończenie epidemii, która wybuchła w mieście w latach 1710-11. Początkowo miała bardzo prostą formę - dzisiejszy jej wygląd to efekt późniejszych zmian. Jest dziełem słynnego rzeźbiarza, Dionýza Stanetti. Na kolumnie jest siedem figur świętych - obrońców miasta i patronów górnictwa.

• Ratusz  (Radnica)

Budynek, początkowo parterowy, postawiono w XIV w.  Był użytkowany na sesje rady miejskiej. Dzisiejszy wygląd Ratusza to efekt przebudowy z lat 1787-88. W piwnicach mieściło się miejskie wiezienie.

• Kammerhof

Kammerhof to jedno z największych kompleksów budynków miasta, pochodzi z pocz. XVI w. Budynek był wielokrotnie przebudowywany i powiększany, dlatego nosi ślady wszystkich stylów architektonicznych. Służył jako siedziba Izby Górniczej oraz na biura administracji kopalń i mennic regionu dzisiejszej środkowej Słowacji.

• Wieża  Klopačka

Budynek przypominający wieżę z elementami renesansowymi i barokowymi pochodzi z 1681 r. Jest w nim dzwon wybijający godzinę, na którą górnicy wyjeżdżali do pracy. Dzwony biły również z innych okazji: świąt, spotkań górników, pogrzebów, biły na alarm także podczas pożarów. W XVIII w. parter budynku zmieniono na więzienie dla górników skazanych przez Sąd Górniczy.

• Stary zamek  (Starý zámok)

Na pocz. XIII w. wybudowano romańską bazylikę z trzema nawami -  kościół Panny Marii. W XV w. postawiono mur, aby chronić kościół i cmentarz obok niego. W latach 40-tych XVI w. kościół przebudowano tak, że mógł służyć jako twierdza broniąca przed najazdami Turków. Zburzono sklepienie nad główną nawą - pojawił się dzisiejszy dziedziniec zamku. Potem wzmocniono mury. Kompleks budynków Starego Zamku zawiera także kaplicę św. Michała. Ta romańska rotunda składała się z dwóch części: górnej (carnarium), gdzie kładziono martwe ciała przed pochówkiem, i podziemną (ossarium), gdzie przechowywano kości ze starych grobów.  Zachowały się interesujące fragmenty XIV-wiecznych fresków na ścianach kaplicy. Pobliski bastion „Himmelreich" również pochodzi z XIV w. i był kiedyś wiezieniem. 

• Kościół św. Katarzyny (Kostol sv. Kataríny)

Późnogotycki kościół św. Katarzyny został wybudowany w 1491 r. Jego jedyna nawa jest zwieńczona sklepieniem w kształcie gwiazdy. Nawa otoczona jest kaplicami. Naprzeciw kościoła jest krypta, gdzie chowano burmistrzów i słynnych obywateli miasta. Od 1658 r. zwany „kościołem słowackim"  - ponieważ gościł księży słowackich.

• Kościół Wniebowzięcia Panny Marii (Kostol Nanebovzatia panny Márie)

Pierwotnie bazylika romańska z trzema nawami, wybudowana w latach 30-tych XIII w. Później kilkakrotnie przebudowywana. Po pożarze (1806 r.) i rekonstrukcji kościół uzyskał wygląd klasycystyczny. Kościół należał do zakonu dominikanów aż do 1536 r. W latach 1575-1669 był użytkowany przez protestantów, a potem przez Jezuitów (aż do likwidacji zakonu w 1773 r.). Zwany „kościołem niemieckim" - gościł księży niemieckich.

• Kościół ewangelicki / Evanjelický kostol /

Wybudowany w latach 1794-96 przez pochodzącego z Bańskiej Szczawnicy architekta F. Siváka, zgodnie z projektem  wiedeńskiego architekta J. Tallhera. Nie ma wieży i należy do linii budynków wzdłuż ulicy. Tylko fasada i kopuła sygnalizują, że jest to budynek sakralny.

• Brama Piargska / Piargska brána /

Renesansowa brama została ozdobiona w stylu barokowym w XVIII w. Została wybudowana w 1554 r. jako część systemu fortyfikacji, składającego się z dwóch linii, który łączył murami pojedyncze budynki. Główne drogi prowadzące do miasta były osłaniane przez 6 bram, spośród nich przetrwała jedynie Brama Piargska.

• Nowy zamek / Nový zámok /

To jeden z najbardziej eleganckich budynków miasta. Stoi przy wjeździe do miasta. Jest to biała renesansowa twierdza stojąca na wzgórzu Frauenberga, wybudowana w latach 1564-71, aby obronić miasto przed ewentualnym najazdem Turków. Później twierdzę przebudowywano, choć bez dużych zmian. Dziś jest to sześciopiętrowa budowla z czterema bastionami. Kiedyś element miejskich murów obronnych. Zwany też jest Zamkiem Dziewiczym, choć nazwa ta ma pochodzenie późniejsze i pochodzi najprawdopodobniej od nazwy wzgórza, na którym stoi. Nowy Zamek służył także jako punkt obserwacyjny.

• Kalwaria / Kalvária /

Zespół sakralnych budynków w pięknej scenerii przyrody to wspaniały przykład ludzkiego kunsztu połączonego z pięknem natury. Kamień węgielny pod budowę Kalwarii postawiono 14 września 1744 r. i niemal dokładnie 7 lat później kompleks był ukończony. Cały projekt zainicjował jezuita František Perger. Kalwaria składa się z 23 obiektów i jest prawdziwą galerią sztuki sakralnej obrazująca ostatnie momenty życia Chrystusa.

• Akademia leśnictwa i górnictwa / Banícka a lesnícka akadémia /

W 1762 Maria Teresa ufundowała Akademię Górniczą w Banickiej Szczawnicy - pierwszą taką uczelnię na Węgrzech. Działała do 1919 r. i gościła wielu ważnych europejskich specjalistów. Na jej wzór powstała Paryska Politechnika. Laboratoria chemiczne akademii były jednymi z lepiej wyposażonych w XVIII w.  Wyszkoliła 10 tys ekspertów od górnictwa i leśnictwa, którzy potem pracowali na całym świecie.

• Sztuczne jeziora w okolicy / Tajchy /

Bańska Szczawnica słynie dziś ze swojego unikalnego systemu wodnego sztucznych jezior - zbiorników. Zaczęto je tworzyć na pocz. XVI w. i powstawały aż do połowy XIX w. Cały system składał się z 60 sztucznych jezior o łącznej pojemności 7 mln m³. Jeziora były połączone kanałami. Ponieważ okolice B. Szczawnicy nie były szczególnie bogate w wodę, kanały pełniły bardzo pożyteczną rolę: gromadziły deszcz i śnieg, co w efekcie powodowało akumulację wody w zbiornikach. Kanałami woda płynęła też do maszyn górniczych. Do powstania i funkcjonowania całego systemu sztucznych zbiorników przyczynili się eksperci i naukowcy, m. in. Matej Kornel Hell, Jozef Karol Hell, Samuel Mikovíni. Do dziś przetrwały 23 jeziora. Najbardziej znane to: Počúvadlo, Veľká Richňavská, Klinger, Bakomi, Veľká Vindšachtská, Veľká Kolpašská, Veľká Vodárenská, Evička.

• Ogród Botaniczny (Botanická záhrada)

Ogród o pow. 3,5 ha był ukończony w latach 1838-61. Jego inicjatorami byli nauczyciele akademiccy R. Feistmantel, K. Wagner, F. Illés, ľ. Fekete i E. Vadas. Ogród podzielony drogą na 2 części. W obu częściach ogrodu zebrane są różnorodne rośliny, zarówno krajowe, jak i egzotyczne. Jest tu łącznie ok. 250 gatunków. Można tu podziwiać m. in. rzadkie w naszym klimacie cydry libańskie i  atlantyckie.
 

Muzea

Muzeum Górnicze na powietrzu  (Banské múzeum v prírode)
Tylko 1 km od miasta. Atrakcyjna wystawa w dawnych średniowiecznych kopalniach. Idzie się drogą podziemną przez galerie, gdzie wydobywano złoto i srebro. Na powierzchni wystawa architektury i maszyn górniczych.
J.K.Hella 12, Banska Stiavnica,  tel. 6912 971

Wystawa górnicza - Kammerhof
Wystawa dotyczy górnictwa, nauki o górnictwie, technologii, edukacji na Słowacji, wspaniałościach przeszłości B. Szczawnicy.
Kammerhofská 2, Banska Stiavnica tel. 6949 414

Wystawa mineralna
Piękne minerały z całego świata. Na dziedzińcu stara galeria górnicza.
Nám. Sv.Trojice 6, Banska Stiavnica tel. 6912 544

Stary zamek (XIII- XVIII w.)
Perła architektury średniowiecznej. Ekspozycja sztuki sakralnej, słynnych fajek ze Szczawnicy, kunsztu kowalstwa oraz barokowych rzeźb.
Starozámocká 11, Banska Stiavnica tel. 6949 472

Nowy zamek (dawna twierdza)
Historyczna ekspozycja poświęcona wojnom przeciwko Turkom. Budynek jest także znany z tego, że rozciąga się stąd przepiękny widok na miasto.
Novozámocká 22, Banska Stiavnica tel. 6911 543

Galeria J. Kollára
Sztuka od XIII do XX w., obrazy, rzeźby.
Nám. Sv. Trojice 8, Banska Stiavnica tel. 6913 431

Pałac w Sw. Antonie
Wystawa historii sztuki i myślistwa. Barokowo-klasycystyczny pałac wybudowano w latach 1744 - 1750. Piękna budowla należała do rodzin Coburg i Koháry, jego ostatnim mieszkańcem był car bułgarski Ferdynand Coburg. We wnętrzach historyczne meble: z czasów od baroku do XIX w, Wiele eksponatów należało do dawnych właścicieli posiadłości.